برخی خوانندگان مسابقه اوج خوانی گذاشته اند

حمیدرضا نوربخش در چهاردهمین برنامه "آئین آواز" گفت:امروزه برخی خوانندگان مسابقه اوج خوانی گذاشته اند در صورتی که اساتیدی همچون غلامحسین بنان و نادر گلچین با هوشمندی می دانستند که از کدام محدوده زیبای صدایشان استفاده کنند.

به گزارش سایت خانه موسیقی، چهاردهمین نشست آیین آواز با موضوع "تنوع و ابداع؛ یا تداوم ردیفخوانی در آواز ایرانی"و با حضور حمیدرضا نوربخش (آوازخوان و مدر آواز و مدیر خانه موسیقی) به همراه علی شیرازی در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد.

در ابتدای این جلسه شیرازی به عنوان کارشناس مجری از معضل قابل پیش بینی بودن بسیاری از آوازهای امروزی به عنوان یک آسیب مهم نام برد.

حمیدرضا نوربخش، خواننده و مدرس آواز ایرانی در این نشست گفت: لازم می دانم بار دیگر یاد و خاطره استاد نادر گپلچین را گرامی بدارم و فقدان ایشان را به خانواده هنر و خانواده عزیزشان تسلیت بگویم. ده سال پیش در روزهایی که استاد گلچین گرفتار بیماری سختی بودند در همین مکان(فرهنگسرای ارسباران) بزرگداشتی گرفتیم و من در اینجا به تفصیل از ویژگی های نادر گلچین صحبت کردم.

*معضل امروز ما نبود بداهه خوان و بداهه نواز است

نوربخش گفت:مقوله ای که آقای شیرازی مطرح کردند بسیار مهم است و سعی می کنم همیشه در میان کسانی که می خواهند آواز بخواننند به آن اشاره کنم. معضل امروز ما اساسا آواز خوانی است که در مورد نوازنده نیز صدق می کند. ما امروز سولیست به معنای واقعی نداریم. وقتی می گوییم خواننده در آواز ایرانی یا نوازنده در آواز ایرانی، چیزی است که بداهه در ذات آن است و کلیشه ساز زدن یا کلیشه ای آواز خواندن تکنیک و صنعت این کار است که ما امروزه تکنسین های خوبی داریم ولی واقعا سولیست چقدر داریم؟ به معنای آنکه به یک نوازنده بگوییم که شما ده دقیقه بداهه ساز بزن و ردیف و قطعه کسی را هم نزن و سازی بزند که جمله ها سر و ته داشته باشد و مقدمه، متن و نتیجه داشته باشد. چیزی که در ساز همه سولیست های قدیمی ما بود که یکی دو نفر هم نبودند. تمام نوازندگانی که در آن دوره وجود داشتند سولیست رادیو بودند یعنی وقتی می گفتند تکنواز، به معنای کسی نبود که یک ساز تنها می زند، اینکه چه می زند و ذهن و ضمیرش چقدر قوی است و چقدر با موسیقی آشناست مهم بود. در آواز خوانی هم همین است.

*زیبایی باید در صدا و آواز ایرانی وجود داشته باشد

این خواننده و مدرس آواز ایرانی افزود: بحث ما آواز است. در آواز پیش شرط مهمی وجود دارد و آن صداست. صدا چیزی نیست که بتوان آن را بوجود آورد. صدا یک گوهر خدادادی است که کسی وقتی بدنیا می آید آن را همراه دارد. بنابر این نمی توان ادعا کرد کسی صدا نداشته و برای آن صدا ایجاد کردند. یا تلقی ای که از صدا سازی وجود دارد این است که برای کسی که صدا ندارد صدا می سازیم که اصلا اینطور نیست. کیفیت صداها سلیقه ای است ولی یک ویژگی هایی را می توانیم نام ببریم که اینها جزو ذات لازم برای خوانندگی آواز سنتی ایران است. صدای خواننده آواز ایرانی ویژگی هایی از نظر وسعت، حجم، تحریر و ... دارد. بخشی از آن هم توصیف پذیر نیست. زیبایی را تا حدی می توان توصیف کرد ولی بیش از آن فقط درک می شود ولی توصیف پذیر نیست. همان "آن" که می گوید بنده طلعت آن باش که "آنی" دارد. این ویژگی هایی که وجود دارد و این زیبایی در آواز ایرانی باید وجود داشته باشد.

وی افزود: برخی ممکن است کسی هیچ معلوماتی نداشته باشند ولی از صدایشان لذت می بریم مثلا در بیابان به چوپانی برمی خوریم که سواد و دانش ندارد اما صدای خوبی دارد و اشعاری را سینه به سینه یاد گرفته و می خواند و می بینیم که صدایش گوش نواز است. البته آن صدایی که به صورت مادرزاد وجود دارد باید تربیت شود و آن را ساخت.

*با ردیف یک مدل فاخر، اصیل و ریشه دار را می آموزیم

نوربخش در خصوص اهمیت آموزش ردیف در آواز گفت: موضوعی که بسیار حائز اهمیت است، بحث ردیف است. برخی معتقدند که آموزه های آواز سنتی ایران مساوی با ردیف است و طوری است که این ردیف را یاد می دهند و گاهی اوقات یک دور یا دو دور هم دوره می کنند. یا چند گوشه را به عنوان ردیف عالی نگه می دارند و بعدا درس می دهند. آنچه من در این سی و پنج شش ساله که بطور آکادمیک در آواز به آن رسیده ام، ما چیزی را برای آشنایی با موسیقی ایران لازم داریم، نامش را ردیف می گذاریم. این ردیف به اعتقاد من از دو حیث اهمیت دارد یک اینکه مارا با چارچوب و محدوده موسیقی سنتی آشنا می کند. حیث دیگر یک مدل فاخر اصیل درست و ریشه دار را با این ردیف می آموزیم. یعنی مدلی در ذهن ما حک می شود که برای همیشه می شود معیار و محک ما. به همین دلیل کسانی که این مقوله را درک نمی کنند ممکن است که یک شبهی از موسیقی ایران را بیاموزند ولی در ارائه حالت های آن دچار مشکل می شوند. به همین دلیل برخی از آواز ها در موسیقی ایرانی را اصطلاحا سطح پایین می نامیم. سطح پایین و سطح بالا معطوف به این ردیف است که با آن می سنجیم.

*برخی نمی خواهند نقطه ضعفهای صدایشان را قبول کنند

وی افزود: یک راه این است که کلاس برویم و همین ردیف را با چارچوب های کلاسیک بیاموزیم. ولی همه راه هم به این طی نمی شود. ما نمونه های فاخری در خوانندگی و نوازندگی داریم که همه راه را اینطور هم طی نکرده اند اما آنقدر هوشمندی داشتند که این معیار و مدل را خودشان از آثار فاخر موسیقی ایران در آورده اند. این کار را همه نمی توانند انجام دهند. آدم های خاصی که استعداد های ویژه ای دارند. نمونه این بحث ما نادر گلچین است. او به اذعان خودش کلاس آواز موسیقی نرفت. ایشان از نوجوانی می خواندند و همینطور سینه به سینه یاد گرفتند. ولی ایشان یک هوشمندی ای داشت که این اصالت ها را از آثار فاخر در آورد. همه نمی توانند این کار را انجام دهند. این کار را نادر گلچین توانست انجام دهد زیرا از استعداد های ویژه موسیقی ایرانی بود. یک دلیل دیگر هم این است که من کمتر کسی را دیدم که خودش زیبایی ها و ظرافت های صدای خودش را بفهمد و نقاط قوت و ضعف خود را بشناسد. این یک هوشمندی و حس زیبایی شناسی می خواهد. دیگرانی هستند که حتی ما به او می گوییم هم گوش نمی دهد. ما گاهی در فضا دوستانه یا اینکه شاگرد من بودند وقتی چیزی را می گوییم که این بخش صدای شما نقطه ضعف شما است و آن را نشان نده باز هم گوش نمی دهند.

*بنان و گلچین محدوده زیبای صدایشان را می شناختند

نوربخش گفت: ما وقتی محدوده خود را ندانیم، فکر می کنیم اگر فلان نت را با هر زور و جان کندنی بخوانیم فضیلت است. این هوشمندی می خواهند که بنان و نادر گلچین داشتند که از کدام محدوده زیبای صدایشان استفاده کنند. مرحوم بنان با مرحوم ظلی همدوره بودند و گاهی با هم آواز میخواندند و در خاطرات دیدم که ایشان جای صدای ظلی هم آواز خوانده است ولی از بنان ندیدیم که این را ارائه کند، حتما به این زیبایی نبوده. امروز خوانندگان مسابقه اوج خوانی گذاشته اند که می خواهند روی یکدیگر را کم کنند. زیبایی جزو ذات هنر است و اگر زیبایی را بگیریم دیگر هنری نیست.

*بعد از ردیف باید با شیوه های آوازی مختلف آشنا شوید

این مدرس آواز ایرانی گفت: برگردیم به بحثمان که ردیف است و که آموختن آن ضروری است ولی شرط کافی نیست. وقتی چارچوب موسیقی ایرانی را یاد می گیرید می خواهید چه ارائه بکنید. این یک مدل فاخر موسیقی ایران است که نباید به آن بسنده کرد و باید مدل های دیگر را هم مرور کنید و گنجینه ذهن را قوی تر بکنید که در دایره وسیع تری حرکت کنید. خودم هم راهرو این راه هستم و چیزهایی است که از استادان شنیده ایم. بعد از ردیف دنیای خیلی وسیعی داریم و همه دانسته های آوازمان در ردیف خلاصه نشده است و به نظر من تنها مقدمه است که لازم است طی کنید و با شیوه های مختلف آشنا بشوید که اینه شیوه ها مانند ردیف الگویی است.

*آوازخوانان جوان خودشان را در یک شیوه آوازی محدود نکنند

نوربخش در بخش دیگری از سخنانش درباره تفاوت شیوه و تقلید گفت: گاهی کسی آواز می خواند و شما را به یاد استادی می اندازد یعنی اینکه دارد در شیوه او آواز می خواند. یعنی لحنی دارد که شما را یاد خواننده ای می اندازد. بحث دیگر این است که ما داریم چیزی را کپی می کنیم و در واقع ادای کسی را در می آوریم. تقدید معنای کپی عینی آوازی است. کدام خواننده ای را می شناسیم که تمام شخصیت آوازی است متعلق به خودش باشد. مگر می شود اینطور باشد؟ هر کسی خوشه چین گذشتگان خودش است. نباید هم توقع داشت همه جوانان شیوه خودشان را داشته باشند ولی باید این آگاهی را بدهیم که خودشان را به یک چارچوب و شیوه محدود نکنند.

وی افزود: اگر با یک شیوه ای زندگی کنید، چه بخواهید یا نخواهید لحن آن را می گیرید. یکی از ویژگی های استاد شجریان این بود که ایشان اول خواننده مشهوری شدند بعد کلاس رفتند. برخی بعد از شهرت دیگر کلاس نمی روند. وقتی آقای شجریان کلاس آقای مهرتاش یا دوامی می رفتند همه می دانستند که همان سیاوش است که در رادیو می خواند. ایشان می گفتند من یک مدتی با صدای ظلی زندگی می کردم و وقتی در رادیو می خواندم هم مثل ظلی می خواندم و یک دوره فقط روی شیوه بنان کار می کردم فقط صدای بنان را گوش می کردم. در دوره های مختلف روی شیوه های مختلف کار کردند. بزرگان ما اینطور بودند و کپی و تقلید کردند ولی از این مراحل عبور کردند.

*خلاقیت هم مانند صدا یک گوهر ذاتی ست و اکتسابی نیست

نوربخش در پایان سخنانش گفت: ضمنا خلاقیت هم بسیار مهم است که خلاقیت به نظر من یک گوهر وجودی است بنا بر این نمی توانیم از همه انتظار داشته باشیم. کسانی هم بودند که پنجاه سال آواز خواندند و چیزی هم نشدند چون خلاقیت نداشتند. بخشی از این مسائل هم به جوهر خلاقه بر می گردد.

در ادامه اجراهای امیر مداح به همراه نی مسعود جاهد، دانش خوشرو به همراه نی روح الله صفاییان، متین رضوانی پور به هماره نی محسن ایروان فر از برنامههای آوازی این ماه بود.

در این برنامه همچنین متین رضوانی پور در مقام پژوهشگر آوازهای آیینی درباره آوازهای عاشورایی به سخنرانی پرداخت. در بخشی دیگر نیز سوگوارهای برای نادر گلچین برگزار شد که ابتدا علیرضا پورامید و علی شیرازی درباره آن مرحوم سخن گفتند و در پایان نیز عیسی احمری به همراهی نی احسان لیوانی به بازاجرای تصنیف نوای کاروان اثر جاودانه استاد گلچین پرداختند.

در پایان اعلام شد که پانزدهمین نشست آیین آواز از ساعت 18 سه شنبه 30 آبان در فرهنگسرای ارسباران برگزار خواهد شد.

ایرانی موزیک...